Fasent atal, segur, las inevitablas fautas son mesas en bèl’evedéncia jols uèlhs de tots. I aurà mai d’una causa qu’òm deurà ‘m perdonar! I aurà quicòm d’imprecís; quesacomet l’aurai oblidat; dins mai d’un cas, serai estat un bricon tròp personal; talament, crenhi, d’èsser consirat un erètge. Mai erètja, aquesta gramatica, o es, puèis que seguís pas cegament las dralhas d’autrú, mai fa soa contunhament un’ “hairesis” en sens marcadament demostenò-plutarquèu: dessenha, otr’elegir, e prepausa. En roman occidental, d’efièch, reconstruissi la série de las espirantas sonoras derivadas de las oclusivas sordas, estant que, a mon vejaire, en tal mena pòt òm mièlhs explicar la formacion de las oclusivas sonoras dins los parlars occitans (e pas solament dins aquels) e de las espirantizadas dins los lengatges padans, arpitans e oitans, dementre que las oclusivas sonoras geminadas latinas se preséntan com oclusivas sonoras simplas d’enpertot. Per l’indeuropèu –aquí present per explicar certans faches malexplicables mercé lo sol Latin–, reconstruissi de formas e de passatges qualque vetz ja estudiats per d’autres lingüistas; qualqu’autra, prepausats per ièu aquí per la primièra vetz. Aquò l’expausarai melhor dins una gramatica –sempre sinoptica– dedicada a l’estudi comparatiu de las lengas indeuropèas ancianas, òbra a la qual trabalhi despuèis qualqu’annada.

L’estudi precís dels sosdialèctes occitans alpencs orientals serà entamenats pels estudioses que seran cargats d’o faire, cresi, pels responsables institucionals que trabàlhan al projècte de l’Espaci Occitan; ièu ai sol volgut donar un’idèa generala de çò que poiriá èsser un’Occitan alpenc normat. Los referiments als parlars occitans dialectals son, sovent, preses d’òbras precedentament paregudas –tal la de J. Ronjat–, tanben s’expausats dins una grafia mai clara e dins las susdichas taulas sinopticas. Com ai pogut, ai cercat d’integrar quant, dins d’autres trabalhs, èra solament sosentendut, mas calrà pas pensar jamai a mon trabalh coma a un trabalh de dialectologia. Lo pauc de temps e la pauca disponibilitat d’espaci e de mejans economics, m’an obligat a escriure a la lèsta, rapresentant las formas dialectalas de las valadas regropadas dins un’unica taula, fòrça esquematicament e generalament, e m’an pas laissat córrer per las valadas per interrogar dirèctament los occitanofòns a fin de donar un quadre mai precís de las formas sosdialectalas –l’unica excepcion es representada per lo sosdialècte de Santa Lucia dins la Comuna de Monterosso en Val Grana, lengatge que parli correntament e del qual ai, donc, pogut donar las formas verbalas sens besonh d’intermediaris. Aquò siá present als legeires, davant a possiblas imprecisions o, mai que mai, a aquelas fautas grossièras qu’ai pas reüssit a corregir, avent, tanben, degut escriure en condicions quasi impossiblas –sobretot per aver degut –fauta de “fonts” complèts aisidament reperibles– me formar, mot per mot, los caractèrs alfabetics que me necessitàvan en tot pausar, restrénher, abaissar o enauçar una plusor de caractèrs normals. L’inseriment automatic d’entièrs paradigmas d’azaptar en après –çò es la copiadura de la taula del Catalan per pas escriure novelament la de l’Espanhòl, del Portugués e del Piemontés, o aquela del Latin vulgar per pas escriure, ponch per ponch, la del Latin classic, avent l’idèa de corregir tot après–, se d’un latz m’a consentit un trabalh mai velòç, de l’autre m’a portat a riscar constantament d’oblidar ont foguèsson los ponches de corregir. La resulta es que i aurà, ben lèu, la possibilitat qu’òm tròbe encara qualque taula amb faches d’una lenga qu’en realtat son d’un’autra.

Corregir tots sols las espròvas es estat per ièu una grand pena, a la qual ai degut me plegar per aver pas trobat, dins mon terrador, degun qu’o poguèsse faire o que trobèsse lo temps per demorar al meu servici dins una corsa contra mont. Verai ‘s qu’aquest libralhon l’ai pensat coma supòrt als corses de lenga que m’arriba de professar aquí e ailà dins ma region, corses ont pòdi esclarcir aquels passes que deguèsson resultar pauc comprensibles, e ont pòdi aportar, sul pic, totas las correccions que cal.

La gramatica es estada conceubuda en Italian a fin que los que conóisson pas l’Occitan i tròben pas un impediment a sa consultacion: tròp sovent ai entendut de gent –tanben, ailàs, occitanofòna– me dire que mos escriches son inintelligibles. Cadun poirà legir sens dificultats, s’apropant doçament a la lenga nòstra, si ben tròbe absurd que qual siá Occitan aja tots aquestes problèmas: vòli remembrar qu’ièu som Piemontés, adonc, òsca! s’agís pas de Sumerian, l’ai aprés ièu, o poiran ben legir tots!

Esperi que la comparason entre tantas lengas –la basi es l’Occitan ancian, en comparason tanben amb l’ancian Francés, l’Espanhòl e lo Portugués–, e, particularament, entre dialèctes occitans, Catalan, Piemontés e Ligurian servisca a portar los respectius usancièrs al recipròc respècte, e a abandonar, dins ma tèrra, las polemicas bedras qu’an empoisonat, tròp sovent, los rapòrts entre occitanistas e piemontesistas. Mai que mai esperi que tòst, Occitània e Padània -ambdoás realtats etnicas e lingüisticas totalament indipendentas al regard dels Estats que las ténon– pòscan reconquistar pas solament lor sacre drech a la paraula, mai, tanben, s’assetar liuras al taulièr dels Estats d’una novèla Euròpa, dins un novèl mond fonzat sus una veraia frairança universala e un esperit de vertats e de respècte pels autres!

En darrièr, vòli remercejar, per sa plan preciosa ajuda sus las formas nominalas e verbalas del tajasc, la mèstra ‘Na Laura Arrigo. Mon grand mercé tanben a mon paire e a ma maire que m’an ajudat pel possible perqué acabèsse lo trabalh, dins l’esper qu’un trabalh verai, un jorn o l’autre, l’aurai tanben ièu; a la doctoressa Paola Pagano, per los conselhs e los encoratjaments que m’a donats tanben s’ama mos estudis coma lo vin un astèmi; a sos parents qu’an, fins ara, permetut a un bedigàs perdut dins sos sòmis de contunhar a somiar a costat de lor filha; al professor Antonio Bodrero, per m’aver totjorn encoratjat a contunhar mon camin; a Franc Bronzat, per sa disponibilitat sol egala al seu saber; a Giovanni Ramondetti, per m’aver explicat un petit briconet de son lengatge arpitan durant nòstre malastruc an perdut en cò dels ritons; al doctor Giovanni Gava per m’aver donat bons referiments sul francian e son amistadosa e indispensabl’ajuda a la revision totala de l’index; a Giovanni Arneodo e al defunt Pietro Rosso, per m’aver ensenhat lor parlar; al meu professor de Bèlas Letras dòm Stefano Vaula, car tot quant sai e mout de quant i aja de bon en ièu es el qu’o m’a donat.

Un grandmercé avenidor, fin finala, a tots los occitanofòns de las Valadas que, non pas de plorar sul malastre de lor bèla lenga o de lors bèls dialèctes, auran la vuèlha d’ajostar, a costat de mas listas, tots los faches que caracterizan lors lengatges naturals, comba per comba, borgada per borgada, a fin de contribuïr a l’estudi de la gramatica e del lexic de tots los parlars occitans alpencs, sens n’exclure degun.

Luca Quaglia.

• Lo còst es de £.it. 40.000 + despensas postalas